Filosofie als detectiveserie

Als docent filosofie op de Vrije Hogeschool richt ik mijn lessen in als een goede detectiveserie. Hierin probeer ik, samen met de studenten, op het spoor te komen van een onzichtbaar narratief, dat wanneer dit zichtbaar wordt haast elke culturele expressie vanaf de Grieken tot het heden betekenis geeft. De sporen van dit onzichtbare narratief vind ik in de kunst en de filosofie bij de aller-sensitiefsten: Homerus, Dante, Shakespeare, Dostojewski, Nietzsche, Steiner, Tarkovsky, Beuys en David Foster Wallace.

Zelf ben ik altijd heel dankbaar als ik ontdek dat ik niet de enige ben die in deze richting speurt. Daarom ben ik heel blij om binnen de Vrije Hogeschool een groep medezoekers gevonden te hebben. Zo sloeg ik een reader van directrice Gerrie Strik open, over het lab Existentialistische Biografie dat zij aan het heroriëntatie trimester geeft, en las op de eerste pagina de volgende uitspraak van Hoogleraar criminologie Andreas Burnier:

Hoe jong en ambitieus, hoe oud en gemakzuchtig ik ook was, nooit heb ik gedacht dat dit wrede en vulgaire bestaan op aarde enige zin kon hebben, als het niet was opgenomen in een geestelijke evolutie, en een waar individuen weet van konden hebben.

Op zo’n moment weet ik het zeker: ik zit goed. Geestelijke evolutie is wat ik het onzichtbare narratief noem en precies dit hiervan ‘weet kunnen hebben’ is wat mij motiveert om elke dag weer de dialoog met de studenten op de Vrije Hogeschool aan te gaan.

Het vlees op de botten

Bij de adolescenten moet je natuurlijk niet aankomen met ‘hee jongens, ik ga het een jaar met jullie hebben over de geestelijke evolutie’. Dat zou zijn als vertellen wat er aan het eind van Deense detective The Bridge zou gebeuren in de eerste minuut. Van een scenariodocent tijdens mijn schrijfopleiding leerde ik ‘een verhaalstructuur is alleen maar het bot, de personages en de verhaalwereld zijn het vlees’. Daarom is de reis die ik in een jaar maak met de studenten, via al die kunstwerken en filosofieën, het vlees dat langzaam het bot zichtbaar maakt.

De onderzoeksvraag waar vanuit ik mijn detective start is: ‘denken jullie dat mensen in alle tijden keuzes zo ervoeren als dat jullie dit doen?’ Al snel blijkt bijvoorbeeld keuzestress een typisch moderne kwestie. Zo blijkt het probleem dat zo urgent is voor de huidige student plots niet universeel te zijn. En dan zijn we klaar om de geestelijke evolutie te onderzoeken, want hoe kan het nou dat keuzestress pas zo’n recent fenomeen is?

Dan blijkt dat de Grieken en christenen hulp kregen van de goden en dat heldendom of heiligheid betekende: het in overeenstemming leven met de wil van de goden. Je kan er weken over doen om de Divinia Commedia uit te pluizen om te ontdekken wat God als juist en onjuist zag. Een fascinerende studie.

Met Shakespeare zet de eerste afbrokkeling van deze goddelijke wereld in om uiteindelijk in 1881 door Friedrich Nietzsche dood verklaard te worden. Waar moet de mens heiligheid en heldendom nog vandaan halen vraag de student zich af? Wat stimuleert er nog om de keuze te maken om een Griekse tempels of een kathedraal als die in Chartres te bouwen?

Speuren

Vanuit deze vragen zoeken we in de existentialistische filosofie bij Kierkegaard, Dostojewski, Nietzsche en Heidegger naar nieuwe wegen. Er blijkt dan een eigen innerlijk te zijn ontstaan na de afbrokkeling van de goddelijke wereld, een binnenwereld waarin de mens zijn eigen authentieke stem kan horen. Maar hoe doe je dat dan, authentiek kiezen in deze nieuwe innerlijke wereld? Snel verwarren we authenticiteit met de slogans uit de marketingwereld of de bouw van een World Trade centrum. Hoe leer ik in mijzelf horen naar wat ik wil? En net zo belangrijk: hoe leer ik hierop vertrouwen?

Uiteindelijk vertel ik een detectiveverhaal zonder einde. Het is een narratief waarin, aan het eind van het jaar, de studenten uit het verleden in het nu zijn uitgekomen. Welke kant willen wij op? Voor welke wereld willen wij kiezen? Zijn dan, na de reis, vragen waar de studenten met realiteitszin over kunnen spreken.

Een student verdween tijdens zo’n gesprek boos naar de bibliotheek. "Hoe kunnen wij als mensheid zo stom zijn om alles als product te zien vroeg ze zich af. Waarom gebruiken wij onze gewonnen vrijheid niet anders?" Een andere student vroeg zich af of het niet de natuurlijke intelligentie van de aarde was die de richtlijn van de geestelijke evolutie ging bepalen. "Is mijn authentieke keuze niet het kiezen voor een verbinding met de natuurlijke wereld?"

Er groeit dan het besef in de groep om als generatie verantwoordelijkheid te nemen. Dit is geen verantwoordelijkheid vanuit dogmatiek of dwang, maar vanuit vrijheid.

Daarvoor blijf ik, als filosofisch detective, speuren en mijn ontdekkingen delen met de studenten op de Vrije Hogeschool.

Flore Lutters is docent filosofie en coach op de Vrije Hogeschool in Zeist.